Hekim, Hekim Adaylar?, Hem?ire ve Laboratuvar Teknisyenlerinin Hepatit B ile ?lgili Risk Alg?lamalar?

Dr. Fevziye ?ET?NKAYA*, Dr. Melis NA?AR*, Dr. Demet ?NALAN*, Dr. ?nal ERKORKMAZ*, Dr. Yusuf ?ZT?RK*

* Erciyes ?niversitesi T?p Fak?ltesi, Halk Sa?l??? Anabilim Dal?, Kayseri.

?ZET

Sa?l?k ?al??anlar? ?al??malar? esnas?nda bir?ok farkl? infeksiyonla kar??la?maktad?rlar. Hepatit B vir?s? infeksiyonu sa?l?k ?al??anlar?nda en ?ok g?r?len mesleki risk fakt?r?d?r. ?al??man?n amac? sa?l?k ?al??anlar?n?n hepatit B vir?s? ile ilgili risk alg?lamalar?n? ve a?? yapt?rma durumlar?n? belirlemektir. Erciyes ?niversitesi T?p Fak?ltesi Hastanesi?nde ?al??makta olan ve 1/2 sistematik ?rnekleme ile se?ilen 127 ara?t?rma g?revlisi, 104 intern doktor, 180 hem?ire ve 38 laboratuvar teknisyeni olmak ?zere 449 sa?l?k ?al??an? ara?t?rma grubuna al?nm?? ve anket uygulanm??t?r. Ara?t?rma grubuna al?nanlar?n %96.0's? hepatit B bula?mas? a??s?ndan kendisinin risk alt?nda oldu?unu d???n?yordu. Bu oran %98.9 ile en y?ksek oranda hem?irelerdeydi. ?al??malar? esnas?nda her zaman infeksiyonu ?nleme kurallar?na uydu?unu belirtenlerin oran? %64.1 olup, bu a??dan gruplar aras?nda istatistiksel a??dan ?nemli fark vard?. Ara?t?rma grubunun ?o?unlu?u uygulamalar? esnas?nda hastadan kendisine, bir hastadan di?erine ya da kendisinden hastalar?na hepatit B infeksiyonu bula?abilece?ini d???n?yordu. Hepatit B vir?s?n?n HIV vir?s?nden daha bula?t?r?c? oldu?unu bilme oran? b?t?n gruplarda y?ksekti. Hepatit B a??s? yapt?rma a??s?ndan gruplar aras?nda ?nemli fark vard?. Asistan doktorlar?n %71.7'si, intern doktorlar?n %64.4'?, hem?irelerin %73.3'? ve laboratuvar teknisyenlerinin %60.5'i hepatit B a??s? yapt?rm??t?. Risk alt?nda oldu?u halde; asistan doktorlar?n %8.7'si, intern doktorlar?n %20.2'si, hem?irelerin %3.9'u ve laboratuvar teknisyenlerinin %10.5'i a?? yapt?rmam??t?. Hepatit B vir?s? ta??y?c?l?k oran? asistan doktorlarda %3.1, intern doktorlarda %1.9, hem?irelerde %7.8 ve laboratuvar teknisyenlerinde %13.2 idi. B?t?n sa?l?k ?al??anlar? muhtemelen y?ksek infeksiyon riski ile kar?? kar??ya olduklar?n? d???nmeli ve her zaman koruyucu ?nlemler almal?d?rlar. Sa?l?k ?al??anlar?nda hepatit B a??s? yapt?rma oran? y?ksek olmakla beraber, yine de bu kapsam? geni?letme yolunda ?aba harcanmal?d?r.

Anahtar Kelimeler: Sa?l?k ?al??anlar?, Hepatit B, A??lama.

SUMMARY

The Perceived Risk of Hepatitis B on Assistant Doctors, Intern Doctors, Nurses and Laboratory Technicians

Health care workers may be exposed to a variety of infections as they carry out their job responsibilities. Hepatitis B virus infection is a well-recognized occupational risk for health care workers. The aim of this study was to determine the perceived risk of health workers about hepatitis B. This research has been done on 449 medical staff working at Erciyes University Medical Faculty Hospital. One hundred and twentyseven of them were assistant doctors, 104 were intern doctors, 180 were nurses and 38 were laboratory technicians. The sampling groups chosen according to 1/2 systematic sampling and a questionnaire was applied to them. Among 447 medical staff 96.0% of them believed that they were at risk of acquiring hepatitis B infection through occupational exposure. This rate was highest (98.9%) in nurses. 64.1% of the research group said that they always obeyed the rules of infection prevention while working and the difference among groups was statistically significant. The majority of the group knew that hepatitis B infection may transmit from patients to them, from one patient to other or from health workers to patients while working. The high percentage of all the group stated that the transmission of hepatitis B virus was higher than HIV. There was a statistically significant difference between the groups vaccinated against hepatitis B. 71.7% of the assistant doctors, 64.4% of intern doctors, 73.3% of the nurses and 60.5% of laboratory technicians stated that they had received hepatitis B vaccine. The rate of hepatitis B virus carriage was 3.1% in assistant doctors, 1.9% in intern doctors, 7.8% in nurses and 13.2% in laboratory technicians. All health care workers should be considered to pose a potentially high risk of infection and recommended precautionary measures should be followed at all times. Although a high percentage of health care workers have been fully vaccinated with hepatitis B vaccine, efforts need to be made to improve this coverage.

Key Words: Health Care Workers, Hepatitis B, Vaccination.

G?R??

G?n?m?zde t?m d?nyadaki hepatit B vir?s? (HBV) ta??y?c?lar?n?n say?s?n?n 350 milyon civar?nda oldu?u tahmin edilmektedir. Her y?l 1-2 milyon ki?i direkt olarak HBV infeksiyonu ve komplikasyonlar?na ba?l? olarak ya?am?n? yitirmektedir (1). Hepatit B infeksiyonundan korunman?n en ?nemli yolu aktif ba????klamad?r. Sa?l?k ekonomisi uzmanlar?nca yap?lan maliyet/yarar analizlerinde HBV?ye kar?? a??laman?n infeksiyonun k?sa ve uzun d?nemdeki sonu?lar? ile sava?maktan daha ?st?n oldu?u g?sterilmi?tir (2-3). HBV a??s?ndan ?nemli risk gruplar?ndan biri olan sa?l?k personeli i?in hepatit B bir meslek hastal??? olarak kabul edilmektedir. Sa?l?k personelinde HBV g?stergelerinin s?kl??? kanla temas etme oran?yla paralel olarak art?? g?stermektedir (4). Bu nedenle kanla direkt temas? olan cerrahlar, di? hekimleri, laboratuvar ve kan merkezi personeli ve hem?ireler daha ?ok riske maruzdurlar. Bunun tersine ta??y?c? sa?l?k personelinden de hastalara hepatit B bula?mas? m?mk?nd?r. HBV bula?mas? a??s?ndan sa?l?k personelinin di?er gruplardan yakla??k 10 kat daha fazla risk alt?nda oldu?u bildirilmektedir (4).

Sa?l?k personelinin hepatit B'den korunmalar? i?in ?ncelikle bu konuda bilgilerinin yeterli olmas? gerekmektedir. Bu ?al??mada sa?l?k ?al??anlar?n?n hepatit B'den korunma konusundaki d???ncelerini belirlemek ve a?? yapt?rma durumlar?n? ortaya ??karmak ama?lanm??t?r.

MATERYAL VE METOD

Erciyes ?niversitesi T?p Fak?ltesi Hastanesi?nde ?al??makta olan toplam 449 sa?l?k ?al??an? ara?t?rma kapsam?na al?nm??t?r. ?al??ma 1/2 sistematik ?rnekleme ile se?ilen 127 ara?t?rma g?revlisi, 104 intern doktor, 180 hem?ire ve 38 laboratuvar teknisyenine anket uygulama y?ntemiyle yap?lm??t?r. Anket formunda ?al???lan birim, g?revi, hizmet s?resi, ya?, cinsiyet ve mezun olunan okul gibi tan?mlay?c? sorular, g?revleri esnas?nda personelden hastalar?na, hastalardan kendilerine ve de bir hastadan di?erine hepatit infeksiyonunun bula??p bula?amayaca?? ile ilgili d???nceleri, HBV ve HIV'den hangisinin daha bula?t?r?c? oldu?u konusundaki d???nceleri, infeksiyonu ?nleme ile ilgili genel ?nlemlere uyup uymad?klar?n? i?eren sorular, hepatit g?stergesi bakt?r?p bakt?rmad?klar? ve hepatit B a??s? yapt?r?p yapt?rmad?klar? ile ilgili sorular yer alm??t?r.

Elde edilen veriler bilgisayara aktar?l?p de?erlendirilmi?, istatistiksel analizlerde ki kare testi kullan?lm??t?r.

BULGULAR

?al??ma kapsam?na Erciyes ?niversitesi T?p Fak?ltesi Hastanesi?nde ?al??makta olan 127 ara?t?rma g?revlisi, 104 intern doktor, 180 hem?ire ve 38 laboratuvar teknisyeni olmak ?zere 449 sa?l?k ?al??an? al?nm??t?r.

Sa?l?k ?al??anlar?n?n %97.3'? mesleki uygulamalar? s?ras?nda hastalardan kendilerine hastal?k bula?abilece?ini bilmektedirler. Kendisinden hastalar?na hastal?k bula?abilece?ini d???nenlerin oran? ise %59.0 ile daha d???kt?r. Bir hastadan di?erine hastal?k bula?t?rabilece?ini d???nenlerin oran? ise %83.0't?r. Hastadan kendisine ve bir hastadan di?erine hastal?k bula?t?rmay? d???nme a??s?ndan gruplar aras?nda ?nemli fark yok iken (p > 0.05) kendisinden hastalar?na hastal?k bula?t?rabilece?ini d???nme a??s?ndan gruplar aras?nda ?nemli fark vard? (p < 0.05). Kendisinden hastalar?na hastal?k bula?t?rabilece?ini d???nenlerin oran? hem?irelerde daha d???k idi (Tablo 1).

Ara?t?rma grubundaki sa?l?k personelinin %96.0's? hepatit B bula?mas? a??s?ndan kendisinin risk alt?nda oldu?unu d???n?yordu. Bu oran en y?ksek oranda hem?irelerdeydi (Tablo 2).

HBV'nin HIV vir?s?nden daha bula?t?r?c? oldu?unu bilenlerin oran? %87.6 olup bu a??dan gruplar aras?nda ?nemli fark yoktu (p > 0.05) (Tablo 3).

?nfeksiyonu ?nleme konusundaki kurallara uyma durumlar? soruldu?unda; ara?t?rma grubundakilerin %64.1'i devaml?, %20.7'si ise ara s?ra uyduklar?n? ifade etmi?lerdir. Ki?ilerin %15.2'si ise kurallara uymad?klar?n? belirtmi?lerdir. Kurallara devaml? olarak uyma durumu hem?irelerde di?er gruplara g?re daha y?ksek olup aradaki fark istatistiksel a??dan ?nemliydi (p < 0.05) (Tablo 4).

Ara?t?rma grubunun %93.8'i hepatit mark?rlar? bakt?rm?? olup bu a??dan gruplar aras?nda istatistiksel farkl?l?k yoktu (p > 0.05) (Tablo 5). A?? sonras? kontrol amac?yla hepatit g?stergesi bakt?ranlar?n oran? %66.1 idi. Bu oran en y?ksek oranda laboratuvar teknisyenlerinde, en d???k oranda intern doktorlardayd? (p < 0.05).

Hepatit B a??s? yapt?rma a??s?ndan gruplar aras?nda ?nemli fark vard? (p < 0.05).Bu oran en y?ksek oranda hem?irelerde, en d???k oranda intern doktorlardayd?. Asistan doktorlar?n %89.2'si, intern doktorlar?n %76.1'i, hem?irelerin %95.0'i ve laboratuvar teknisyenlerinin %85.2'si hepatit B a??s? yapt?rm??t?. Risk alt?nda oldu?u halde; asistan doktorlar?n %10.8'i, intern doktorlar?n %23.9'u, hem?irelerin %5.0'i ve laboratuvar teknisyenlerinin %14.8'i a?? yapt?rmam??t?. A?? yapt?rmama oran? en y?ksek oranda intern doktorlardayd? (Tablo 6). Ancak a??l? oldu?unu belirtenlerin %14.7'si 1 veya 2 doz a?? yapt?rm??lard?. ?? dozdan az a?? yapt?ranlar?n oran? intern doktorlarda %17.9 ile daha y?ksek olmakla beraber gruplar aras?ndaki fark istatistiksel a??dan ?nemli de?ildi (p > 0.05). Ara?t?rma grubundaki asistanlar?n 4'? (%3.1), intern doktorlar?n 2'si (%1.9), hem?irelerin 14'? (%7.8) ve laboratuvar teknisyenlerinin 5'i (%13.2) ta??y?c? olduklar?n? belirtmi?lerdir.

TARTI?MA

D?nya Sa?l?k ?rg?t? taraf?ndan, HBV, insanlarda kanserojen etki g?steren fakt?rler s?ralamas?nda; t?t?nden sonra ikinci s?rada g?sterilmektedir (1). ?lkemizde b?lgelere g?re de?i?mekle birlikte HBsAg prevalans? %4-10, antiHBs prevalans? %20.6-52.3 aras?nda de?i?en oranlarda bulunmu?tur. Bu verilere g?re ?lkemiz orta derecede endemik b?lgeler aras?ndad?r. ?lkemizde en az 3 ki?iden biri, bu infeksiyonla kar??la?m??t?r ve 3-5 milyon ki?i HBV ta??y?c?s?d?r (1,5).

Kan ve v?cut s?v?lar? ile yak?n temasta olan doktor, hem?ire ve laboratuvar teknisyenleri gibi sa?l?k ?al??anlar? g?nl?k ?al??ma ortam?nda hastalardan bula?abilecek bir?ok infeksiyon hastal??? a??s?ndan risk alt?ndad?rlar. Bu infeksiyonlar i?inde hepatit B gerek s?kl?k gerekse yaratt?klar? olumsuz etkiler nedeniyle ?zel bir ?neme sahiptir. Dienstag ve arkada?lar?, sa?l?k personelinde HBV infeksiyonu s?kl???n?n di?er mesleklere k?yasla en az 3-8 kat daha fazla oldu?unu bildirilmi?lerdir (6). Sa?l?k ?al??anlar?nda seropozitiflik (HBsAg veya antiHBs pozitifli?i) ortalama %47.5'dir (7). Bu oran t?m sa?l?k ?al??anlar?n?n yakla??k yar?s?n?n HBV'ye maruz kald???n? g?stermektedir. Cerrahpa?a T?p Fak?ltesi Hastanesi?nde 1989-1991 y?llar? aras?nda yat?r?larak tedavi edilen akut HBV infeksiyonu olgular?n?n %12.5'inin sa?l?k ?al??an? oldu?u saptanm??t?r (8).

?lk kez 1982 y?l?nda Centers for Disease Control and Prevention (CDC) taraf?ndan t?m hastalar ve kan ?rnekleri potansiyel olarak infekte kabul edilmi? ve daha sonra al?nmas? gereken ?nlemler yay?nlanm??t?r (9-11). Ara?t?rma grubundaki ki?ilerin b?y?k ?o?unlu?u hastadan kendisine hastal?k bula?aca??na inanmakta iken kendisinden hastalar?na hastal?k bula?t?rabilece?ini d???nenlerin oran? daha d???kt? (Tablo 1). ?nfekte sa?l?k personelinden hastan?n a??k yaras? ile temas edebilecek kanamaya neden olan i?lemlerin hastaya infeksiyonu bula?t?rma riski ta??d??? g?sterilmi?tir (12). ABD ve ?ngiltere gibi ?lkelerde HBsAg ve HBeAg pozitif olan cerrahlar?n daha fazla bula?t?r?c? olmalar? nedeniyle bu i?lemleri uygulamas?na izin verilmemektedir (13). Sa?l?k personelinden hastaya HBV bula?mas?n?n ?nlenmesinde t?m sa?l?k ?al??anlar?n?n mesle?e ba?lamadan ?nce a??lanmas? b?y?k ?nem ta??maktad?r.

Ara?t?rma grubundaki ki?ilerin b?y?k ?o?unlu?u hepatit B bula?mas? a??s?ndan kendisinin risk alt?nda oldu?unu d???n?yordu. Risk alt?nda oldu?unu d???nme a??s?ndan ara?t?rma gruplar? aras?nda ?nemli fark vard?. Hem?irelerde bu oran daha y?ksek iken laboratuvar teknisyenleri ve intern doktorlarda daha d???kt? (Tablo 2).

Hepatit B vir?s?n?n oda ?s?s?nda 6 ay canl? kalabildi?i ve HIV vir?s?nden 100 kat daha fazla bula?t?r?c? oldu?u g?sterilmi?tir (1). HBV ile kontamine i?ne batmas? sonucu HBV infeksiyonu riski %2-40 oran?nda olup, bu oran HIV infeksiyonu i?in %0.2-0.5'dir (14). Ara?t?rma grubundaki ki?ilerin %6.2'si HIV'in daha bula?t?r?c? oldu?unu ve yine %6.2'si her ikisinin de ayn? oranda bula?t?r?c? oldu?unu d???n?yordu (Tablo 3).

?al??malar? esnas?nda her zaman infeksiyonu ?nleme kurallar?na uydu?unu belirtenlerin oran? %64.1 ile d???k bir orandayd?. Bu a??dan gruplar aras?nda istatistiksel a??dan ?nemli farkl?l?k olup kurallara uyma en y?ksek oranda hem?irelerde, en d???k oranda ise ara?t?rma g?revlilerindeydi (Tablo 4). A?? sonras? antikor yan?t?n?n ara?t?r?lmamas? yan?ts?z ya da d???k yan?t? olan personelin infeksiyona a??k olarak ?al??mas?na ve a??lanman?n getirdi?i g?ven hissiyle infeksiyonun ?nlenmesi konusundaki genel ?nlemlere uymamas?na neden olabilir. ?al??mam?zda a?? olan sa?l?k personelinden a?? sonras? g?sterge bakt?ranlar %66.1 ile d???k bir orandayd?.

T?m d?nyada akut ve kronik hepatit, siroz ve hepatosel?ler karsinoman?n en ?nemli nedeni olan HBV toplumda ikinci s?kl?kta g?r?len hepatit t?r?d?r (15). HBV d?nyadaki primer hepatosel?ler karsinom (PHC) olgular?n?n %80?inden sorumlu olup, HBV ta??y?c?lar?nda PHC rastlanma s?kl???n?n sa?l?kl? ki?ilere k?yasla 200-400 kat daha fazla oldu?u g?sterilmi?tir (16). HBV ile infekte olan normal yeti?kinlerin ortalama %10?u ta??y?c? olurken, infekte bebeklerin %95?i ta??y?c? olup hayatlar? boyunca kronik hepatit B, siroz ve PHC gibi hastal?klara yakalanma riski ile kar??la??rlar (17). Ara?t?rma grubundaki asistanlar?n 4'? (%3.1), intern doktorlar?n 2'si (%1.9), hem?irelerin 14'? (%7.8) ve laboratuvar teknisyenlerinin 5'i (%13.2) ta??y?c? olduklar?n? belirtmi?lerdir. HBV ta??y?c?s? olduklar?n? belirtenlerin oran? hem?irelerde ve laboratuvar teknisyenlerinde y?ksekti (Tablo 6). Orta Amerika'da yap?lan bir ?al??mada da hem?irelerde y?ksek oldu?u ile ilgili benzer sonu? elde edilmi?tir (17). Ta??y?c?l?k oran? en d???k intern doktorlardayd?. Bu sonu? intern doktorlarda g?sterge bakt?rma oran?n?n d???k olmas? ve ?al??ma s?resinin k?sa olmas? ile izah edilebilir.

Hepatit B infeksiyonu ta??y?c?l??? ile PHC aras?ndaki ili?kiye ait eldeki kan?tlar bu infeksiyona kar?? yap?lacak a??laman?n s?zkonusu kanseri de ?nleyebilece?ini ortaya koymaktad?r (16). Bu nedenle PHC dolayl? da olsa a??lama ile korunabilecek tek kanser t?r?d?r. ?al??ma grubunda a?? yapt?rmas? gerekenlerde hepatit B a??s? yapt?rma oran? %87.9 olarak bulunmu?tur. Risk alt?nda oldu?u halde; asistan doktorlar?n %10.8'i, intern doktorlar?n %23.9'u, hem?irelerin %5.0'i ve laboratuvar teknisyenlerinin %14.8'i a?? yapt?rmam??t?. A?? yapt?rmama oran? en y?ksek oranda intern doktorlardayd? (Tablo 6). ABD'de yap?lan geni? ?apl? bir ara?t?rmada sa?l?k ?al??anlar? i?inde a?? yapt?rma oran?n?n en y?ksek laboratuvar teknisyenleri aras?nda oldu?u bulunmu?tur (18). 1993 y?l?nda ?stanbul'da yap?lan bir ?al??mada sa?l?k personelinin %78.2'sinin a?? olmad??? ve a?? yapt?rma a??s?ndan gruplar aras?nda fark oldu?u g?sterilmi?tir. Ayn? ?al??mada doktorlar?n %35'i, hem?irelerin %22.5'i, laboratuvar teknisyenlerinin %10'u ve intern doktorlar?n %6's? a?? yapt?rm??t? (19). Bizim ?al??mam?zda bu oranlar s?ras?yla %89.2, %76.1, %95.0 ve %85.2 idi. 1994 y?l?nda Trakya ?niversitesi Hastanesi?nde yap?lan bir ?al??mada doktorlar?n %37'sinin, hem?irelerin %10'unun en az bir kez HBV a??s? oldu?u saptanm??t?r (20). Bu oran ABD'de yap?lan ?ok merkezli bir ?al??mada s?ras?yla %57 ve %55'dir (21). ?lkemizde bir hastan?n HBV ta??y?c?s? olma olas?l??? ABD'deki bir ki?iden 30 kat fazla oldu?u halde, a??lanma oran?n?n ?zellikle hem?irelerde 5 kat daha az olmas? ?arp?c? bir sonu?tur. Sa?l?k personelinin e?itimi ve dolay?s?yla ba????klaman?n sa?lanmas? maliyet-etkinlik ara?t?rmalar? ile de ispatlanm??t?r. 1982'de ABD'de yap?lan bir hesaplamaya g?re bir hem?irenin hastane infeksiyonu nedeni ile hepatit B ile infekte olmas? sonras? gereken t?bbi bak?m masraf? ve i? g?c? kayb? tutar? ile (hem?ire ba??na 2000 Amerikan dolar?) ?ok ki?inin a??lanabilece?i bildirilmektedir (22). Ba????klama, e?itim ve genel ?nlemlere uyma ile sa?l?k personeli aras?ndaki hepatit prevalans? baz? ?lkelerde ?ok d???k d?zeylere indirilebilmi?tir (23). Alter ve arkada?lar? taraf?ndan yap?lan ?al??mada, ABD'de 1982-1985 y?llar? aras?nda %2.5-6.1 olan t?m akut HBV olgular?n?n a??lama ?al??malar? ile 1988 y?l?nda %1.1?e indirildi?i bildirilmektedir (24).

HBV infeksiyonunun spesifik ve etkili tedavisi olmamas? nedeni ile koruyucu ?nlemler hastal?kla m?cadelenin esas?n? te?kil eder. Hepatit B infeksiyonundan korunman?n en ?nemli yolu aktif ba????klamad?r. Bu nedenle bir taraftan risk alt?ndaki ki?ileri a??lamaya devam ederken, bir taraftan da a??n?n rutin ?ocukluk ?a?? a??lar? aras?na girmesi bir?ok ?lkede kabul g?rm??t?r. HBV infeksiyonunun orta derecede endemik oldu?u ?lkemizde bu infeksiyondan korunmak i?in risk gruplar?na ?ncelik verilmekle birlikte toplumun her kesiminin a??lanmas? ?nerilmektedir. T?m otoriteler HBV ile sava?makta tek yolun kitlesel a??lama oldu?u konusunda hemfikirdirler. ?lkemizde hepatit B a??s? 1998 Haziran ay?ndan beri rutin olarak bebeklere uygulanmaya ba?lam??t?r. Kayseri ilinde yap?lan bir ?al??mada bebeklerde 3 doz a?? yapt?rma oran?n?n %56.9 ile d???k oldu?u saptanm??t?r (25). Sa?l?k personelinin hepatit B'den korunmalar? i?in ?ncelikle bu konudaki bilgilerinin de yeterli olmas? gerekmektedir. Bornova'da yap?lan bir ?al??mada sa?l?k personelinin hepatit konusundaki bilgi d?zeylerinin yetersiz oldu?u bulunmu?tur (26). ?al??ma sonucunda sa?l?k personeli i?in pek ?ok konuda oldu?u gibi hepatit konusunda da hizmet i?i e?itimin gerekli oldu?u saptanm??t?r. E?itim ?al??malar?n?n ?zellikle infeksiyon etkeniyle kar??la?madan ?nce yap?lmas?n?n kronik hepatitin ve komplikasyonlar?n?n getirece?i tedavi y?k?n? ve i? g?c? kay?plar?n? ?nemli ?l??de azaltaca?? bir ger?ektir. Ayr?ca her sa?l?k kurulu?unun personeline a?? program? uygulamas? ve bu konudaki kay?tlar? tutmas?n?n da gere?i a??kt?r. Yeni i?e ba?layanlar?n ve staja ba?layan doktor, hem?ire ve laboratuvar teknisyenlerinin zorunlu olarak a??lanma programlar?na al?nmas?n?n sa?l?k personelinde hepatit B'yi ?nleme a??s?ndan ?nemli olaca?? d???n?lmektedir.

KAYNAKLAR

  1. Bal?k ?. Hepatit B epidemiyolojisi. K?l??turgay K (ed). Viral Hepatit 98 Kitab?. ?stanbul: Viral Hepatitle Sava??m Derne?i, 1998;91-101.
  2. Jefferson T, Demicheli V. Is vaccination against hepatitis B efficient? A review of world literature. Health Econ 1994;3:25-37.
  3. Akg?n A, ?ncel S, ?enatalar B, Badur S. T?rkiye'de hepatit B infeksiyonunun kontrol?: A?? program? se?eneklerinin maliyet ve fayda a??s?ndan k?yaslanmas?. Toplum ve Hekim 1997;82:2-13.
  4. LaDou J. Occupational Medicine, International Edition. East Norwalk, Prentice-Hall Int Inc, 1990; 253-4.
  5. Neyzi O. Cinsel Yolla Bula?an Hastal?klar. ?stanbul 1997;103-8.
  6. Dienstag JL, Ryan DM. Occupational exposure to hepatitis: Virus in hospital personnel: Infection or Immunization. Am J Epidemiol 1982;115:26-39.
  7. ?akalo?lu Y, ?kter A, Yal??n S. T?rkiye'de hepatit B vir?s? infeksiyonu seroepidemiyolojisi. Gastroenterohepatoloji Dergisi 1990;1:49-53.
  8. Dumankar A, Tabak F, Mert A, A?almac? M, Akt?pl? Y. Akut viral hepatit olgular?n?n de?erlendirilmesi. Cerrahpa?a T?p Fak?ltesi Dergisi 1993;24: 319-26.
  9. Centers for Disease Control. Acquired immune deficiency syndrome (AIDS): Precautions for clinical and laboratory staff. MMWR 1982;31:577-80.
  10. Centers for Disease Control. Recommendations for prevention of HIV transmission in health care settings. MMWR 1987;32-8.
  11. Centers for Disease Control. Update: Universal precautions for prevention of transmission of HIV, HBV, and other bloodborne pathogens in health care settings. MMWR 1988;37:377-82.
  12. Harpaz R, Von Seidlen L, Averhoff FM. Transmission of hepatitis B virus to multiple patients from a surgeon without evidence of inadequate infection control. N Engl J Med 1996;334:549-54.
  13. The Incident Investigation Teams and Others. Transmission of hepatitis B to patients from four infected surgeons without hepatitis B e antigen. N Engl J Med 1997;336:178-84.
  14. Culver J. Preventing transmission of blood-borne pathogens: A compelling argument for effective device-selection strategies. Am J Infect Control 1997;25(5):430-3.
  15. Alter MJ, Mast EE. The epidemiology of viral hepatitis in the United States. Gastroenterol Clin North Am 1994;23:437-57.
  16. Beasley RP. Hepatitis B virus as the etiologic agent in hepatocellular carsinoma-epidemiological considerations. Hepatology 1982;2:215-65.
  17. Hakre S, Reyes L, Bryan JP, Civess D. Prevalence of Hepatitis B virus among health care workers in Belize, Central America. Am J Trop Med Hyg 1995;53(2):118-22.
  18. Mahoney FJ, Stewart K, Hu H, Coleman P, Alter MJ. Progress toward the elimination of hepatitis B virus transmission among health care workers in the United States. Arch Intern Med 1997;157(22): 2601-5.
  19. K?ksal S, Tabak F, Vehid S, Ergin?z H. Sa?l?k ?al??anlar?n?n viral hepatite kar?? a??lanmaya ili?kin bilgi ve tutumlar?. IV. Ulusal Halk Sa?l??? Konresi Kongre Kitab?, 12-16 Eyl?l ?zmir, 1994;567-8.
  20. Aka F, D?ndar V. Sa?l?k ?al??anlar?nda Hepatit B vir?s? ve HIV bula?ma riski ve korunmaya y?nelik genel ?nlemlerle ilgili bilgi ve tutum ara?t?rmas?. Klimik Derg 1995; 8(3):114-9.
  21. Hersey JC, Martin LS. Use of infection control guidelines by workers in healthcare facilities to prevent occupational transmission of HBV and HIV; results from a national survey. Infect Control Hosp Epidemiol 1994;15:243-52.
  22. Haas R, Beidemean RN. Marketing B vaccine programme. Am J Gastroenterol 1989;84:400.
  23. Wallace RB, Last JM. Public Health and Preventive Medicine. 13th edition, East Norwalk: Prentice-Hall Int Inc, 1990:130-5.
  24. Alter MJ, Hadler SC. Changing epidemiology of hepatitis B in the United States. JAMA 1990;263: 1218-22.
  25. Na?ar M, ?etinkaya F, G?n ?, Maz?c?o?lu M.13-36 ayl?k ?ocuklarda hepatit a??s? yapt?rma s?kl??? ve a??lamay? etkileyen fakt?rler. Viral Hepatit Dergisi. Bask?da.
  26. Sa?akl?o?lu F, Mand?rac?o?lu A, Y?ld?z I, Bilgi? A. Bornova E?itim Ara?t?rma B?lgesi sa?l?k personelinin hepatit konusundaki bilgi d?zeyleri. ?nfek Derg 1994;8(3-4):181-3.

YAZI?MA ADRES?:

Dr. Fevziye ?ET?NKAYA

Erciyes ?niversitesi T?p Fak?ltesi

Halk Sa?l??? Anabilim Dal?

KAYSER?

 

Makalenin Geli? Tarihi: 28.08.1999???????? Kabul Tarihi: 17.02.2000